PARALEL VE MERİDYENLER

2007-10-16 08:44:00

COĞRAFİ KONUM

A. Özel Konum:

         Bir Ülkenin özel konumu deyince;

* İklim özellikleri,

* Jeopolitik konumu,

* Ekonomik faaliyetleri, Bitki örtüsü (hem özel hem matematik konumun sonucudur),

* Tarım ürünleri, Ulaşımı,

* Dağları, Yükseltileri,

* Hayvan türleri hatırlanmalıdır.

B. Matematik Konum:

         Bir yerin enlem ve boylam değerleri matematik konumdur. Bundan dolayı gerçekleşen sonuçlarda Matematik konumun sonuçlarıdır.

* Sıcaklık değerleri (enleme göre düzenli olarak artıp azalıyor ise) ve buna bağlı olarak bitki örtüsü,

* Kalıcı kar sınırı,

* Denizlerin tuzluluk oranı,

* Bir yerin yerel saati,

* Doğusu ile Batısı arası zaman farkı,

* Kuzey Güney arası mesafesi (iki paralel arası 111 km’dir.)

 

Türkiye’nin Özel Konumunun Sonuçları:

ü                 İç kesimler kıyılara göre, kışın daha soğuk yazın daha sıcaktır.

ü                 Batıdan Doğuya gidildikçe yükselti artar.

ü                 Üç kıtanın birleştiği yerdedir.

ü                 Hem Asya hem Avrupa ülkesidir.

ü                 Önemli deniz ve kara yolları üzerindedir.

ü                 Üç tarafı denizler ile çevrilidir.

ü                 Orta doğu petrollerine yakındır.

ü                 Çeşitli doğal kaynaklara ve madenlere sahiptir.

ü                 Çeşitli iklimlerin görülmesinden dolayı, çeşitli tarım ürünleri yetişir.

 

Türkiye’nin Matematik Konumunun Sonuçları:

ü                 Türkiye 36-42º K paralelleri, 26-45º D meridyenleri arasındadır.

ü                 Kuzey Yarım Kürede ve Başlangıç Meridyeninin Doğusundadır.

ü                 En Doğusu ile En Batısı arasında 76 dakika zaman farkı vardır.

ü                 Kuzeyi ile Güneyi arasında yaklaşık 666 km mesafe vardır.

ü                 Dört Mevsim belirgin olarak görülür (Orta kuşakta olmasından dolayı)

 

 

PARALEL ve MERİDYENLER

Paralellerin Özellikleri:

Ø                 90 Kuzey ve 90 Güney Yarım Kürede olmak üzere 180 tanedir.

Ø                 En büyük paralel Ekvatordur.

Ø                 İki paralel arası uzaklık 111 km’dir.

Ø                 Ekvatordan Kutuplara gidildikçe çapları ve çevreleri kısalır (Dünyanın şeklinden dolayı).

Ø                 90º paralelleri birer nokta halindedirler.

Enlemin Etkileri:

ü               Güneş açısının düşme açısını,

ü               Sıcaklığın Ekvatordan Kutuplara azalmasını,

ü               İklimlerin değişmesini,

ü               Bitki örtüsünün değişmesini,

ü               Ekonomik etkinliklerin şekillenmesini,

ü               Toprak türlerini,

ü               Akarsu rejimlerini,

ü               Kültürel özellikleri, yaşayış biçimlerini,

ü               Hayvan cinslerini etkiler.

Meridyenlerin Özellikleri:

Ø                 Başlangıç meridyeni, Londra’nın Greenwich kasabasından geçer.

Ø                 Bütün meridyenlerin uzunlukları eşittir.

Ø                 Aralarındaki mesafe Kutuplara gidildikçe azalır.

Ø                 Aralarındaki mesafe yalnızca Ekvatorda 111 km’dir.

Ø                 Aynı paralel üzerinde birbirine olan uzaklıkları eşittir.

Ø                 Aralarındaki zaman farkı 4 dakikadır.

Ø                 180 tane Batı-180 tane Doğu olmak üzere 360 meridyen vardır.

Ø                 Aynı meridyen üzerinde tüm noktaların yerel saatleri aynıdır.

Yerel Saat: Yerel saat şöyle belirlenir. Bir merkezde güneş yükselebileceği en yüksek noktaya ulaştığı an oranın yerel saati 12.00dir. Başka bir ifade ile yatay düzleme dikilen çubuğun gölgesinin en kısa olduğu anda saat 12.00dir. Dünya Batıdan Doğuya doğru döndüğü için yerel saat Doğuda daima ileridir. Batıda ise geridir. Yani Doğuda her zaman güneş erken doğar ve erken batar.

Ortak Saat (ulusal saat): Yerel saat sosyal ve ekonomik alanda karışıklıklara neden olduğu için ortak saat kullanılır. Herhangi bir meridyenin yerel saati esas alınıp tüm ülke için geçerli hale getirilmesine ortak saat denir.

Not: Türkiye, kış aylarında 30ºDM’nin, yaz aylarında ise 45ºDM’nin yerel saatini ortak saat olarak kullanmaktadır.

    

PARALELLER VE MERİDYENLER

 PARALEL DAİRELER

Ekvator’a ve birbirine paralel uzandığı kabul edilen çizgilerdir.

Paralel Dairelerin Özellikleri:

Paralellerin başlangıcı Ekvator’dur ve en büyük paraleldir. Yeri doğaldır.

Bir paralel üzerinde bulunan bütün noktaların Ekvator ve kutup noktalarına uzaklıkları eşittir.

Aralarındaki uzaklık 111’er km’dir.

Merkezden alınan 1˚ lik açı farkı karşılığında çizilirler.

Enlemlerin belirlenmesinde yardımcı vasıta olarak kullanılırlar.

Paralellerin derece değerleri, Ekvator’dan kutuplara doğru büyür.

Çevre uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru kısalır ve kutuplarda nokta şeklini alır. Bu nedenle, aralarındaki alanlar da kutuplara yaklaştıkça küçülür.

Paralel daireler meridyenlere diktir.

ÖRNEK

Aynı meridyen üzerinde bulunan X ve Y noktaları arasındaki uzaklık 6438 km’dir.

X noktası Ekvator üzerinde olduğuna göre, Y noktası hangi paralel dairesi üzerinde yer alır.

26 b) 32 c) 44 d)58 e) 65

ÇÖZÜM

Y’nin hangi paralel üzerinde olduğunu bulmak için 6438 km’lik uzaklık 111 km’ye bölünür (6438:111) ve 58˚ bulunur.

Ekvator, dünyayı iki eşit parçaya ayırdığı kabul edilen çizgiye denir. Başka deyişle Kuzey ve Güney kutup noktalarına eşit uzaklıkta olan noktaların birleştirilmesiyle elde edilen çizgidir.

Ekvator’un Özellikleri

En uzun paralel dairedir.

Paralel dairelerin başlangıcıdır. (0˚ Paraleli dünyayı kuzey ve güney olmak üzere iki yarı küreye ayırır.)

Güneş ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik alır.

Çizgisel hızın en fazla, yerçekiminin en az olduğu yerdir.

Üzerinde gece ve gündüz süreleri her zaman eşittir.

 

MERİDYENLER

Yer’in merkezinden alınan 1˚ lik açı farkıyla çizilen ve bir kutuptan diğer kutup noktasına (Yer’in dışından) uzandığı kabul edilen çizgilerdir.

Meridyenlerin Özellikleri

Meridyenler arasında 1˚ lik açı farkı vardır.

Her meridyen yarım çember şeklindedir.

360 adet meridyen yayı bulunur.

Meridyenlerin başlangıcı İngiltere’nin Greenwich rasathanesinden geçer (0˚ meridyeni). Bu meridyene baş meridyen denir. Yeri doğal değildir.

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenlere doğu meridyenleri, batısındaki meridyenlere batı meridyenleri denir.

Meridyenlerin derece değerleri 0˚ meridyeninden doğu ve batıya doğru gidildikçe büyür.

Bir paralel üzerindeki bütün meridyen aralıkları birbirine eşittir.

Meridyenler arasındaki uzaklık sadece Ekvator üzerinde 111 km’dir. Bu uzaklık kutuplara doğru azalır ve bütün meridyenler kutuplarda birleşir. (Meridyenlerin bu özelliği Yer’in Geoid şeklinde olmasının sonucudur.)

Her meridyenin tam karşısındaki meridyene anti meridyen denir. Örneğin 0˚ meridyeninin antimeridyeni 180˚ meridyenidir.

180˚ meridyeni tarih değiştirme çizgisidir.

Meridyenler boylamların ve saatlerin (zamanın) belirlenmesinde kullanırı.

Meridyenler arasındaki zaman farkı 4’er dakikadır.

Paralelleri dik kesen meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir.

Aynı meridyen üzerindeki yerlerde yerel saat de aynıdır.

Aynı meridyen üzerindeki yerlerde, Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de aynı anda doğar ve aynı anda batar. Diğer tarihlerde ise yerel saatler aynı kalırken Güneş’in doğuş ve batış saatleri değişir. Bunun nedeni eksen eğikliğidir.

ÖRNEK

Dünya üzerinde olduğu varsayılan 360 meridyen yayı, başlangıç meridyeninden başlayarak 180’i doğuda, 180’i batıda olmak üzere ayrılmış, 180˚ meridyeni aynı zamanda tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir.

Yalnızca bu bilgilere dayanarak yerel saati başlangıç meridyeninden 50 dakika ileri olan bir nokta için;

Dünya’nın bu noktadaki dönüş hızı

Ekvator’a olan uzaklığı

Tarih değiştirme çizgisine göre zaman farkı

Başlangıç meridyenine olan uzaklığı

Bilgilerinden hangilerine ulaşılabilir?

(2001)

ÇÖZÜM

Yerel saati başlangıç meridyeninden 50 dk ileri olan yer (50:4’ten) 12˚30’ doğu meridyeni üzerindedir.

Sadece meridyen derecesi bilinen bir yerin çizgisel hızı, Ekvator’a uzaklığı ve başlangıç meridyenine uzaklığı bilinemez. Çünkü bunları tesbit edebilmek için o yerin enlem derecesi bilinmelidir.

O halde, meridyenden faydalanılarak bir yerin sadece tarih değiştirme çizgisiyle arasındaki zaman farkı tesbit edilebilir.

Doğru Seçenek Yalnız III

 

ENLEM

Yeryüzündeki herhangi bir noktanın ekvator’a uzaklığının merkezdeki açı cinsinden değerine enlem denir.

Ekvator’a yakın (0˚ - 30˚ enlemleri arası) enlemlere alçak enlemler, kutuplara yakın enlemlere de (60˚ - 90˚ enlemleri arası) yüksek enlemler denir. 30˚ - 60˚ enlemleri arasına ise, orta enlemler denir.

Enlemin Etkileri

Dünya’nın dönüş hızı (çizgisel hız) enlemlere bağlı olarak değişir. Kutuplara gidildikçe dönüş hızı azalır.

Atmosferin kalınlığı enleme göre değişir.

Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe yerçekimi artar.

Gece-gündüzlerin uzama ve kısalma süreleri enlemlere göre değişir. Kutuplara yakın enlemlerde gündüz ve geceler daha çok uzayıp kısalır. Aynı enlem üzerindeki bütün noktalarda gündüz süreleri her zaman birbirine eşittir.

Enlemleri aynı olan bütün noktalar Ekvator’a eşit uzalkıltadır.

Güneş ışınlarının düşme açısı, sıcaklıkler ve iklim özellikleri enlemlere göre değişir.

Buna bağlı olarak,

Bitki örtüsü

Tarım ürünleri

Toprak yapısı

Hayvan türleri

Akarsu rejimleri

Buzul alt sınırı ile orman, tarım ve yerleşme üst sınırları enleme göre değişir.

Yerleşme özellikleri ve yaşam biçimleri enlemlere göre değişir.

Sıcaklık, ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.

Kuzey Yarımküre’de güneyden, Güney Yarımküre’de ise kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.

Deniz ve okyanusların sıcakluk ve tuzluluğu kutuplara gidildikçe azalır.

Cisimlerin gölge uzunluğu kutuplara gidildikçe artar.

ÖRNEK

Kırkıncı paralel üzerindeki bir noktanın hangi yarımkürede yer aldığı aşağıdakilerin hangisine bakılarak saptanamaz?

Gece-gündüz süresinin eşit olduğu güne

Gündüz süresinin uzamaya başladığı güne

Gölge boyunun en kısa olduğu aya

Sıcaklık ortalamasının en düşük olduğu aya

Cisimlerin öğle saatindeki gölgesinin yönüne

(2001)

ÇÖZÜM

Gece-gündüz eşitliği yaşanan günler bütün merkezler için aynıdır (21 Mart ve 23 Eylül).

Buna göre, paralellere göre farklılık göstermeyen bir özelliğe bakılarak hangi yarımkürede olduğu bulunamaz.

Doğru Seçenek A

Enlemin etkileri Dünya’nın şeklinin yuvarlak olmasından kaynaklanır. Bu nedenle üniversite sınav sorularında “enlem” cevabı verilmesi gerekirken, “Yer’in şekli” cevabının verilmesi sizleri yanıltmamalıdır.

 

BOYLAM

Bir noktanın başlangıç meridyenine uzaklığının merkezdeki açı cinsinden değerine boylam denir.

Boylamın Etkileri

Boylamın sadece zaman kavramına (yerel saatlere) etkisi vardır. Başka deyişle boylamları aynı olan noktaların yerel saatleri de her zaman aynı olur.

Yeryüzündeki harhangi bir noktanın derece, dakika ve saniye cinsinden enlem ve boylamla belirlenmesi mümkündür. Ancak yeryüzündeki tüm noktalardan paralel ve meridyenler geçmez. Paralellerle enlemler, meridyenlerle de boylamlar arasındaki fark esas itibariyle bununla ilgilidir.

 

Gezegen1

Çapı

Kütlesi

Yörünge
yarıçapı

Güneş çevresinde
dönme süresi

Kendi çevresinde
dönme süresi

Merkür ()

0,382

0,06

0,38

0,241

58,6

Venüs (♀)

0,949

0,82

0,72

0,615

-2432

Dünya (⊕)

1,00

1,00

1,00

1,00

1,00

Mars (♂)

0,53

0,11

1,52

1,88

1,03

Jüpiter ()

11,2

318

5,20

11,86

0,414

Satürn()

9,41

95

9,54

29,46

0,426

Uranüs ()

3,98

14,6

19,22

84,01

0,718

Neptün ()

3,81

17,2

30,06

164,79

0,671

6438
0
0
Yorum Yaz