27 01 2013

7. Sınıf 3. Ünite (türk Tarihinde Yolculuk - 4. Bölüm)

 

7. SINIF 3. ÜNİTE TÜRK TARİHİNDE YOLCULUK 4. BÖLÜM

 


OSMANLI - MEMLÛK SAVAŞLARI (1485 - 1491)

 

Fatih döneminden itibaren bozulan Osmanlı- Memlûk ilişkileri;

•       İslam dünyasının siyasi liderliği için başlayan çe­kişme

•       Hicaz su yollarımeselesi

•       Şehzade Cem Sultan olayında Memlükler'in kış­kırtıcıbir rol oynaması

•       Memlükler'in Osmanlılara karşıKaramanoğlu ve Venediklilerle işbirliği yapmasınedenlerine bağlı olarak savaşa dönüştü.

1485 - 1491 yıllarıarasında yapılan savaşlarda iki tarafta birbirlerine üstünlük sağlayamadı.

 

OSMANLI - VENEDİK İLİŞKİLERİ

. 1499 Osmanlı- Ve­nedik Savaşı'nda Modon, Koron, Navarin ve İnebahtıkaleleri alındı(1500). InebahtıOsmanlı Devleti'nin Akdeniz'deki üssüoldu.

OSMANLI - İRAN İLİŞKİLERİ

İran'da bulunan Safeviler Anadolu'yu parçalamak ve Şiiliği yaymak için faaliyette bulunuyorlardı. Bu faali­yetler sonucunda 1511'de Şahkulu Ayaklanması çıktı. Bu ayaklanma güçlükle bastırıldı. Bu dönemde Safevi Devleti Anadolu'daki halkısürekli kışkırtmıştır.

 

YAVUZ SULTAN SELİM DÖNEMİ(1512-1520)

     Trabzon'da sancakbeyi olan Yavuz Sultan Selim, Safeviler'in Anadolu'daki faaliyetleri karşısında babası II. Bayezid'in mücadelesini yetersiz bulmaktaydı. Ya­vuz, babasına karşıayaklandı.  Yeniçerilerin desteği ile padişah oldu.

    

OSMANLI - İRAN İLİŞKİLERİ

II. Bayezid döneminde Osmanlı- İran ilişkileri, Safevilerin Anadolu'daki Şii faaliyetleri yüzünden bo­zulmuştu.

Yavuz Sultan Selim, tehlikenin İran'dan geleceğine inandığıiçin İran üzerine yürüdü.

Şah İsmail ile 1514'te yapılan Çaldıran Savaşı'nıYa­vuz Sultan Selim kazandı.

Bunun sonucunda; a)Doğu Anadolu, Tebriz ve Güneydoğu Anadolu Osmanlı hakimiyetine geçti.

                               b)Yavuz, İran seferinden dönerken Turnadağı Savaşı ile Dulkadiroğulları Beyliği’ni ortadan kaldırdı.

                      

NOT: Böylece Anadolu Türk birliği kesin olarak sağlandı.

 

OSMANLI - MEMLÛK İLİŞKİLERİ

Mısır Seferi'nin Nedenleri

•       Türk - İslam dünyasının siyasi lideri olma müca­delesi

•       Fatih'ten beri süregelen Hicaz su yollan meselesi

•       Osmanlıilerleyişini durdurmak için Memlükler'le Şah İsmail arasında ittifak yapılması

•       Yavuz Sultan Selim'in Baharat Yolu'nu ele geçirerek devleti ekonomik yönden güçlendirmek is­temesi

•        Bu nedenlerle sefere çıkan Yavuz Sultan Selim, Memlûk Ordusu ile Mercidabık Savaşı'nı(1516) yaptı. SavaşıOsmanlıDevleti kazandı.

Bu savaşla;

•       Suriye, Filistin ve Lübnan Osmanlıtopraklarına katıldı.

•       Bir yıl sonra Yavuz sultan selim ordularıile Sina Çölü'nügeçerek Mısır'a girdi. Memlûk ordusu ile yapılan Ridaniye Savaşı'nı(1517) kazandı. Kahire'ye girerek Memlûk Devleti'ne son verdi.

Mısır Seferi'nin Sonuçları

•       Memlûk Devleti sona erdi. Böylece Türk - İslam dünyasının liderliği Osmanlılar'a geçti.

•       Suriye, Filistin, Mısır, Hicaz Osmanlıtopraklarına katıldı. OsmanlısınırlarıKuzey Afrika'ya kadar ulaştı.

•        Halifelik kurumu Osmanlılara geçti.

•        Hicaz Emirliği Osmanlılara bağlandı.

•        Baharat Yolu'nun denetimi Osmanlılara geçti.

•       Venedikliler Kıbrıs için Memlüklar'a ödedikleri vergiyi OsmanlıDevleti'ne ödemeye başladılar.

UYARI:Bu sırada Portekizlilerin Ümit Burnunu keşfederek Hindistan yolunu bulmalarıüzerine OsmanlıDevleti Baharat Yolu'ndan istediği sonucu elde edemedi

 

KANUNİSULTAN SÜLEYMAN DONEMİ (1520-1566)

OsmanlıDevleti'nin en parlak dönemidir. Onun döne­minde OsmanlıDevleti topraklarınıhızla genişletmesi­nin yanısıra kültür ve sanat bakımından da zirveye ulaşmıştır.

 

BATIDAKİGELİŞMELER

1)       Macaristan Seferi ve Belgrat’ın Fethi (1521)

          Belgrat'ıalınarak (1521)  Avrupa'da yapılacak fetihlerde üs olarak kul­lanıldı.

2)      MohaçMeydan Savaşı(1526)

 MohaçMeydan Savaşı'nda Macarlarıyenilerek(1526).Böylece;

•      Macaristan fethedildi. Osmanlının Orta Avrupa'daki üstünlüğüsağlanmışoldu.

UYARI: Buolaydan sonra Macaristan üzerindeki hak iddia eden Avusturya ile OsmanlıDevleti ilk kez karşı karşıya gelmiştir.

3)     I. Viyana Kuşatması(1529)

OsmanlıOrdusu Macaristan'dan geri dönünce Avus­turya kralıFerdinand, Macaristan üzerinde hak iddia etti. Macaristan topraklarına girerek Budin'i kuşattı. Bunun üzerine Kanuni yeni bir sefere çıkarakBudin'i geri aldı. Avusturya topraklarına girerek Viyana'yıkuşattı(1529).Ancak, orduda yiyecek ve cephane sıkıntısının baş göstermesi, kışmevsiminin erken bastırmasıve ağır kuşatma toplarının götürülmemişolmasınedeniyle Vi­yana alınamadı.

4)      Almanya Seferi (1532)

Avusturya KralıFerdinand, OsmanlıOrdusunun geri dönmesi üzerine Macaristan'ın işgal etti. Kanuni bu kez Alman imparatoru Şarlken üzerine yürüdü. Osmanlı Ordusu Alman topraklarına girdi. Şarlken sa­vaşmaya cesaret edemedi. Avusturya kralıFerdinand Osmanlılardan barışistedi. Taraflar arasında İstanbul Antlaş­ması(İbrahim Paşa) imzalandı(1533). Bu antlaşmaya göre;

•      Avusturya kralı, Osmanlıveziriazamına denk sa­yılacak.

    UYARI:Bu madde ile Avusturya, OsmanlıDevletinin üs­tünlüğünüresmen kabul etmişolmaktadır.

•       Avusturya elindeki Macaristan topraklan için OsmanlıDevleti'ne vergi vere­cek.

5) Osmanlı- Fransız İlişkileri ve Kapitülasyonlar (1535)

    Osmanlı- Fransız ilişkileri Fransa kralıI. Fransuva'nın Kanuni'den yardım istemesi üzerine başladı.Kanuni, Fransa'yıyanına çekerek

   a) Avrupa Hristiyan birliğini parçalamak

   b) Coğrafi keşiflerle önemini kay­betmeye başlayan Akdeniz ticaretini yeniden canlan­dırmak

   c) Avrupa Hristiyan birliğini engellemek için Fransa ile dostluk ve ticaret antlaşmasıimzalamıştır (1535). Kapitülasyonlar adıverilen bu antlaşmaya göre;

•       Fransız ticaret gemileri Osmanlıkara sularında ve limanlarında serbestçe dolaşabilecek.

•       Fransız tüccarlar, diğer devletlerin tüccarlarından daha az gümrük vergisi ödeyecek.

•       OsmanlıDevleti'nde ölen Fransızlar'ın mallarıül­kesine iade edilecek.

•       Fransızlar, İstanbul'da elçi bulundurabilecek, OsmanlıDevleti'ndeki Fransız tüccarların arasın­daki davalara Fransız mahkemeleri bakacak.

·         Aynıhaklardan Osmanlı  Devleti de yararlana­caktır.

·         Bu ayrıcalıklar antlaşmayıimzalayan hükümdar­lar sağkaldığısürece geçerli olacaktır.

 

UYARI:1535 yılında imzalanan kapitülasyonlar, Kanuni'nin ölümünden sonra 5 kez yenilenmiş, I. Mahmut dö­neminde (1740) sürekli hale getirilmiştir. Osmanlı Devleti'nin gücünükoruduğu dönemlerde bir sorun oluşturmayan kapitülasyonlar, zayıflama dönemin­de devletin çökümünde en önemli etkenlerden biri olmuştur. Kapitülasyonlar Lozan Antlaşması (1923) ile kaldırılmıştır.

6)     Macaristan’ın Osmanlı Himayesine Girmesi(1541)

Macar Kralının ölmesi üzerine Avusturya Kralı Ferdinand Macaristan'a girdi. Bu nedenle Kanuni tek­rar sefere çıktı.

•       KuzeybatıkısmıAvusturya'ya bırakıldı.

•       Doğu kısmı,  dışişlerinde OsmanlıDevleti’ne bağlıErdel Beyliği oldu.

•       Orta ve güney kısmı, Budin Beylerbeyliği adıyla merkeze bağlıeyalet oldu.

7)     Zigetvar Seferi ve Kanuni'nin Ölümü(1566)

Avusturya’nın İstanbul Antlaşması'nıbozması üzerine Kanuni sefere çıktı. 1566'da Zigetvar Kalesi ku­şatıldı. Kuşatma sürerken Kanuni'nin vefat etmesine rağmen fetih tamamlandı. (1556)

 

DENİZLERDEKİGELİŞMELER

1)   Rodos'un Fethi (1522)

Anadolu kıyılarının ve Doğu Akdeniz ticaret yolunun güvenliği için Rodos Adasıkuşatılarak alındı(152

2)  Cezayir'in Osmanlıya Katılması

Barbaros lakaplıHızır Reis bağımsız bir Cezayir Devleti kurmuştu. Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlıhizmetine girdi. Kanuni döneminde Kaptan-ı Derya'lığa getirildi. Böylece; Barbaros Hayrettin Paşa OsmanlıDevleti'ne bağlanmışve Cezayir Berlerbeyliği'ne atanmıştır (1533).

Barbaros Hayrettin Paşa'nın Akdeniz'deki fetihleri üze­rine Haçlıdonanmasıoluşturuldu. Osmanlıdonanma­sı, Preveze'de Haçlıdonanmasınıbüyük bir bozguna uğrattı(1538). Preveze Deniz Zaferi'nin sonucunda;

•       Akdeniz'deki üstünlük Osmanlılara geçti. Akde­niz Türk gölühaline geldi.

•       Venedikliler OsmanlıDevleti'ne vergi vermeyi kabul ettiler.

3)      Trablusgarp'ın Fethi (1551)

Turgut Reis, 1551 yılında Sen Jan şövalyelerinin elinde bulunan Trablusgarp ve Bingazi'yi işgalden kurtara­rak Osmanlıtopraklarına kattı.

4)      Cerbe (1560) ve Malta Seferleri (1565)

Turgut Reis, Haçlıdo­nanmasınımağlup ederek Cebre Adası'nıİspanyolla­rın elinden aldı(1560). Böylece:

•       Akdeniz'de ve Kuzey Afrika'daki Türk üstünlüğü iyice pekişmişoldu.

•       Sen Jan şövalyeleri elinde bulunan Malta Adası kuşatıldıise de alınamadı.

5)      Hint Denizi Seferleri Ümit Burnu'nu bulan Portekizliler:

•        Hint Okyanusu'na hakim olmak istemişlerdir.

•       Müslümanların hac ve ticaret gemilerine saldır­mışlardır.

•       Basra ve Aden Körfezi'ni kapatarak Baharat Yolu'nu kapatmışlardır.

•       Hindistan'daki Müslüman devletlere baskıyap­mışlardır.

Bunun üzerine;

·         Hindistan'daki Müslüman devletlerin Kanuni'den yardım istemeleri ve Hindistan ticaret yolunu aç­mak ve denetimi ele geçirmek için Hint Deniz Seferleri yapıldı.

·         İlk seferi, 1538'de Mısır valisi Hadım Süleyman Paşa

·         İkinci seferi, 1551'de Piri Reis

·         Üçüncüseferi, 1552'de Murat Reis

·         Dördüncüseferi 1553'te Seydi Ali Reis düzen­lemiştir.

  Ancak istenilen sonuçalınamamıştır. Bunda ise; do­nanmanın okyanuslara dayanıkla olmayışıve yardım isteyen  müslümanların  gerekli  ilgiyi  göstermemeleri etkili olmuştur. Hint Deniz seferinin sonucunda;

•       Arap Yarımadası'ntn tamamen ve Habeşistan kı­yılarıele geçirildi. Kızıldeniz'de Türk hakimiyeti kuruldu.

 

DOĞUDAKİGELİŞMELER

Osmanlıordularıbatıda Haçlılarla uğraşırken Safeviler her defasında Osmanlıtopraklarına saldırmışve Doğu Anadolu'yu karıştırmaya çalışmıştır.

Kanuni, İran'a üçsefer düzenledi. 1554 yılındaki seferde Bağdat, Azerbaycan ve Karabağfethedildi.

Safevilerin barışistemesi üzerine iki devlet arasında Amasya Antlaşmasıimzalandı(1555).

Bu antlaşma ile;

•        Bağdat, Tebriz ve Doğu Anadolu OsmanlıDevle­ti'ne bırakıldı.

UYARI:Bu antlaşma OsmanlıDevleti ile İran arasında ya­pılan ilk resmi antlaşmadır.

 

SOKULLU MEHMET PAŞA DÖNEMİ (1566-1579)

 

Kanuni'nin ölümünden sonra tahta II. Selim, onun ölümünden sonra da III. Murat çıkmıştır. Ancak bu dö­nemlerde devlet yönetiminde Sokullu Mehmet Paşa etkili olmuştur. O nedenle bu devirlere "Sokullu Dev­ri" denir. Bu dönemde:

            Sakız Adasının Fethi (1568)

            Yemen'in Fethi (1568)

            Kıbrıs'ın Fethi (1571)

Tunus'un Fethi (1574)

Lehistan'ın (Polonya ve Litvanya) OsmanlıHima­yesine Alınması(1575)

UYARI: Lehistan'ın Osmanlıhimayesine alınmasıile Os­manlıhakimiyeti Baltık Denizi'ne kadar ulaşmıştır.

Fas'ın Himaye Altına Alınması(1577)

Vadi'üs Seyl Savaşı'nda Portekiz ordularımağlup edildi. Bunun sonu­cunda; Fas Osmanlıhimayesine alındı.

 

SOKULLU'NUN PROJELERİ

                  1.      SüveyşKanalıProjesi

Bu proje ile Sokullu, Akdeniz ticaretini canlandırmak ve Baharat Yolu'nu yeniden işler hale getirmeye amaçlıyordu.

UYARI:Sokullu’nun bu projesi 1869 yılında Fransa tarafın­dan gerçekleştirilmiştir.

                2.      Don - Volga KanalıProjesi:

Sokullu Mehmet Paşa bu proje ile;

•      Kafkas ve İran fetihlerinde donanmadan da ya­rarlanmak

•       Rusların Kafkaslara inmesini engellemek

•       Karadeniz'deki OsmanlıdonanmasınıHazar De­nizi'ne geçirerek Orta Asya Türkleri ile daha ko­lay ilişki kurmak

•       İpek Yolu'nu canlandırmak

•       Rus baskısıaltındaki Türk hanlıklarına yardım etmek amacınıtaşımakta idi.

Ancak bu proje gerçekleşemedi.

UYARI:Sokullu Mehmet Paşa'nın 1579'da öldürülmesiyle OsmanlıTarihi'nin Yükselme Dönemi sona ermiş "Duraklama Dönemi" başlamıştır.

                                       

 

 

 

17. YÜZYILDAKİSİYASİGELİŞMELER

 

1.     OSMANLI - İRAN İLİŞKİLERİ

il1555 yılında imzalanan Amasya Antlaşması’nın bozulması üzerine Osmanlı-İran savaşlarıyeniden başladı.

a)     1579 - 1590 Savaşları: Bu savaşlar sonundaiki ülke arasında Ferhat Paşa (İstanbul) Antlaşması(1590) imzalandı.

Bu antlaşmaya göre;

•      Azerbaycan'ın bir bölümüile Güney Kafkasya OsmanlıDevleti'ne kaldı.

   NOT: Osmanlı Devleti bu antlaşma ile doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

b)     1603-1611 Savaşları

      İran, Ferhat Paşa Antlaşmasınıbozarak Anado­lu'ya girdi (1603). Diyarbakır'a kadar ilerledi.

•   Yenilen İran’la Nasuh PaşaAntlaşmasıimzalandı(1611).

Bu antlaşmaya göre;

•       OsmanlıDevleti, Ferhat Paşa Antlaşmasıile al­dığıyerleri geri verdi. Bunun karşılığında İran, OsmanlıDevleti'ne her yıl iki yüz deve yükü ipek vermeyi kabul etti.

c)     1617-1618 Savaşları

          İran'ın her yıl göndermeyi vaat ettiği ipeği gönderme­mesi üzerine barışbozulmuşİran'a savaşaçılmıştır. Sonuçta iki devlet arasında Serav Antlaşmasıimza­landı(1618).

Bu antlaşmaya göre;

•       İran'ın OsmanlıDevleti'ne vermeyi taahhüt ettiği iki yüz deve ipek, yüz deveye indirildi.

•       Sınırlar Nasuh Paşa Antlaşması'na göre belir­lendi.

d)     1622-1639 Savaşları

• İran Bağdat'ıiş­gal edince IV. Murat Revan Seferi'ne çıktı. Revan'a kadar Doğu Anadolu topraklarıgeri alındı(1635).

•IV. Murat 1638'de Bağdat Seferine çıkarak Bağ­dat'ıaldı. Sonuçta iki devlet arasında Kasr-ıŞi­rin Antlaşmasıimzalandı(1639). Bu antlaşmaya göre;

•       Bağdat OsmanlıDevleti'ne katıldı.

•       Revan ve Azerbaycan İran'a bırakıldı.

•       Osmanlı- İran sınırıbugünküşekliyle çizildi.

NOT:Kasr-ıŞi­rin Antlaşması ile bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde belirlendi.

 

II.     OSMANLI - LEHİSTAN İLİŞKİLERİ

    Lehistan'ın OsmanlıDevleti'ne bağlıErdel ve Boğdan beyliklerinin içişlerine karışmasısonucu Osmanlı- Le­histan ilişkileri bozuldu. II. Osman (GençOsman) Le­histan (Hotin) Seferi'ne çıktı(1620). Hotin Kalesi alındı. Lehistan ile Hotin Antlaşmasıimzalandı (1621).

            NOT :Bu sefer sırasında Yeniçeri Ocağının bozulduğunu gören II. Osman, bu zaferden sonra Yeniçeri Oca­ğınıkaldırmayıdüşünmüşve bunun içinde "Hacca gidiyorum." bahanesi ile Doğu Anadolu'da bir ordu kurarak Yeniçeri Ocağınıkaldırmayıplanlamıştır. Ancak bunu haber alan Yeniçeriler II. Osman'ıöl­dürmüşlerdir. II. Osman'ın (GençOsman) bu dü­şüncesi OsmanlıDevleti'nde ilk ıslahat teşebbü­süydü.

   1672'de Lehistan'ın Ukrayna'yıişgal etmesi üzerine IV. Mehmet Lehistan Seferine çıktı. Lehistan ordusu mağlup edildi. Lehistan kralının isteği üzerine BucaşAntlaşmasıimzalandı(1672).

NOT:BucaşAntlaşmasıOsmanlıDevleti'nin batıda top­rak kazandığı  son antlaşmadır.  Bu antlaşma ile OsmanlıDevleti batıda en genişsınırlarına ulaş­mıştır.

 

III.                  OSMANLI - VENEDİK İLİŞKİLERİ

. 17. yüzyılda Akdeniz'deki Girit meselesi yüzünden Osmanlı- Venedik ilişkileri bozuldu.

Girit'te bulunan korsanlar Osmanlıticaret ve hac gemilerine saldırıyorlardı. Coğrafi konumu nede­niyle Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika kıyılarını tehdit etmekteydi. Bu nedenlerle Girit'in alınmasıgerekiyordu. 1645 yılında kuşatılan ada  25 yıl sonra KöprülüFazıl Ahmet Paşa zamanında Girit 1669 yılında fethedildi.

UYARI: Girit’in fethi ile; Doğu Akdeniz'deki Osmanlıgüvenliği sağlandı. Girit’in alınması Osmanlı Devleti’nin denizlerdekisonbaşarısıdır.

 

IV.    OSMANLI - AVUSTURYA İLİŞKİLERİ

Kanuni döneminde Zigetvar seferi sonrasında imzala­nan antlaşma 16. Yüzyılın sonlarına doğru bozuldu. Osmanlı- Avusturya savaşları17. yüzyılın sonuna ka­dar aralıklarla devam etti.

a)     1593 - 1606 Haçova Savaşı

•       Avusturya ile Osmanlıarasında sınır savaşlarının başlaması, Avusturya’nın vergisini vermemesi

•     Osmanlılar’ın  Eğri, Kanije ve Estergon kalelerini ele ge­çirmesi üzerine çıkan  Haçova Meydan Savaşı'nda Avusturya yenildi. İki devlet arasında Zitvatoruk Antlaşmasıyapıldı(1606).

        Avusturya kralı protokol gereği Osmanlıpa­dişahına denk sayıldı.

UYARI:Böylece OsmanlıDevleti'nin Avusturya karşısında 1533 İstanbul Antlaşmasıile kazandığısiyasi üs­tünlük bu antlaşma ile kaybedildi

b)     1662-1664 Savaşları

Avusturya'nın Erdel Beyliği'nin içişlerine karışmasıüzerine Köprülü Mehmet Paşa ve KöprülüFazıl Ahmet Paşa tarafın­dan Avusturya'ya iki sefer düzenlendi (1662 - 1664). Avusturya ordusu mağlup edildi. Uyvar ve Zerınvar kaleleri alındı. Avusturya'nın isteği ile Vasvar Ant­laşmasıimzalandı(1664).

c)     1683 - 1699 Savaşlarıve II. Viyana Kuşatması

•       Avusturya'nın yönetimlerindeki Macarlara baskı yapmasıüzerine Macarlar, OsmanlıDevleti'nden yardım istediler. Bunun üzerine Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sefere çıkarak Avusturya'nın baş­kenti Viyana'yıkuşattı(1683).

•       Yapılan bütün hücumlara rağmen kalenin kuşat­masıuzadı. Orduda yiyecek ve cephane sıkıntısı başgösterdi.

•        Lehistan ordusu Avusturya’nın yardımına geldi. İki ateşarasında kalan Osmanlıordusu dağıldı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yenilginin bedelini idam edilerek ödedi.

·         OsmanlıDevleti'nin Viyana yenilgisi bir dönüm noktasıoldu. Avrupa devletleri Papanın çağrısı üzerine OsmanlıDevleti'ne karşıKutsal İttifak oluşturdular. Bu ittifaka Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta katıldıve Osmanlı Devleti'ne savaşaçtılar.

·         Lehistan ve Rusya kuzeyden, Avusturya batıdan, Venedik ve Malta denizden Osmanlıtopraklarına saldırdılar. OsmanlıDevleti 16 yıl süren bu sa­vaşta başarılıolamadı.

·         OsmanlıDevleti barışistemek zorunda kaldı. OsmanlıDevleti ile Lehistan, Avusturya ve Ve­nedik arasında Karlofça Antlaşması(1699) im­zalandı.

UYARI:Karlofça Antlaşmasıile OsmanlıDevleti'nin Orta Avrupa'daki egemenliği sona erdi.

OsmanlıDevleti Avrupa'dan geri çekilmeye başladı. Bu çekilme Sakarya Zaferi (1921)'ne kadar devam etti.

Karlofça'da Rusya ile OsmanlıDevleti arasında ateş­kes antlaşmasıimzalandı. Barışantlaşmasıise İstan­bul'da yapıldı.

NOT: 1700 tarihli İstanbul Antlaşmasıile  Rusya, Azak Kalesini Karadeniz'e ilk adımınıatmıştır.

.

 

 

 

 

 

 

 

17.  YÜZYIL ISLAHAT  (YENİLİK)   HAREKET­LERİ

17. yüzyılda devlet otoritesinin zayıflaması; maliyenin, ordunun ve toprak sisteminin bozulması, savaşların uzamasıve kaybedilmesi ve içisyanlar devleti ıslahat yapmaya zorlamıştır. Ancak bu dönemde sorunların kökenine inilmemişve yüzeysel kalan ıslahatlar ya­pılmıştır.

 

17. YÜZYILDA ISLAHAT YAPAN PADİŞAH VE DEVLET ADAMLARI

1.     Kuyucu Murat Paşa

I. Ahmet döneminin sadrazamıdır. Celali isyanlarına karşısert tedbirler alan Kuyucu Murat Paşa, Anadolu, Suriye ve Irak'taki isyanlarıbastırarak asayişi sağladı, isyanların temel sebepleri araştırılmadan sert tedbir­lerle bastırıldığıiçin isyanlar bir müddet sonra yeniden çıkmıştır.

NOT :I. Ahmet döneminde padişahlık seçiminde Ekber ve Erşed (En büyük ve en akıllı) yöntemi kabul edile­rek şehzadelerin öldürülmesine son verildi.

Şehzadelerin sancağa çıkma usulükaldırıldı. Böy­lece taht kavgalarıönlenmeye çalışıldı.

2.     II. Osman (GençOsman)

17. yüzyılda ıslahat hareketlerinde ilk ciddi adımıat­mak istemiştir. Toplumsal, ekonomik ve askeri alanda önemli ıslahatlar yaptı. Yeniçeri Ocağınıkaldırmak is­tedi ise de bu isteğinin yeniçeriler tarafından duyulma­sıüzerine isyan eden yeniçeriler tarafından öldürüldü.

Saray dışından evlenme geleneğini başlatarak sarayı halka açtı.

Ulema sınıfıve şeyhülislamın yetkilerini kısıtladı.

3.     IV. Murat

On iki yaşında tahta çıktı. Padişahlığının ilk yıllarında devlet yönetiminde saray kadınlarıve yeniçeriler etkili oldu.

IV. Murat yeniçerilerle işbirliği yapan sadrazamıöl­dürttü. Saray kadınlarınıyönetimden uzaklaştırdı. Ye­niçerileri itaat altına aldı. İçki ve tütün içmeyi yasakla­dı. İstanbul ve Anadolu'da asayişi sağladı. Ayrıca devlet adamlarına duraklamanın nedenlerinin araştı­rılmasıiçin talimat verdi. Bunun üzerine bir çok rapor­lar hazırlandı. Koçi Bey Risalesi (Raporu) bunların en ünlüsüdür.

4.     Tarhuncu Ahmet Paşa

Tarhuncu Ahmet Paşa IV. Mehmet devri sadrazamı­dır. İlk işolarak devletin mali durumunu düzeltmek için ıslahatlar yaptı. Bütçenin denkleştirilmesi için saray masraflarınıkıstı. Bugünküanlamda ilk devlet bütçe­sini yaptı.

Saray masraflarınıkısmasıbir kısım çevreleri rahatsız etti. Hakkında çıkarılan dedikodular sonunda görevin­den alınarak idam edildi.

5.     Köprülüler Devri

IV. Mehmet döneminde Köprülüler soyundan arka ar­kaya üçtane sadrazam görev yapmıştır. Bu dönemde ülke yönetimi sadrazamların elinde olduğu için Köp­rülüler dönemi olarak anılmaktadır.

•       KöprülüMehmet Paşa

IV. Mehmet'in annesi valide Turhan Sultan devleti güç durumdan kurtarmak için KöprülüMehmet Paşa'ya sadrazamlık teklif etti. KöprülüMehmet Paşa daha önceki sadrazamların akıbetini bildiği için saraya bazı şartlar öne sürerek sadrazam oldu.

Bu şartlar;

•       Saray devlet işlerine karışmayacak

•       Saraya sunacağıteklifler kabul edilecek

•       Devlet memurlarınıkendisi seçecek

•       Hakkında çıkabilecek dedikodular olursa, kendi­sine sorulmadan karar verilmeyecek

 NOT: Böylece; OsmanlıTarihinde ilk kez bir sadrazam kendi şartlarıile işbaşına gelmiştir. Köprülübu şartlarıileri sürmekle serbestçe çalışabileceği bir ortam oluşturmak ve hayatınıgarantiye almak iste­mişti

KöprülüMehmet Paşa ilk işolarak orduyu disiplin altı­na aldı. Anadolu ve İstanbul'daki isyanlarıbastırdı. İl­miye sınıfıarasındaki kavgalara son verdi. Maliyeyi düzeltti.

Venediklileri Çanakkale Boğazından uzaklaştırdı. Girit'e yardım gönderdi. KöprülüMehmet Paşa'nın faali­yetlerinden memnun kalan IV. Mehmet ölünce yerine KöprülüFazıl Paşa getirildi.

•       KöprülüFazıl Ahmet Paşa

Macaristan'da çıkan isyanıbastırdı. Vasvar Savaşı'nda Avusturya ordusunu mağlup etti.

IV. Mehmet'le birlikte Lehistan seferine çıkarak Bucaş Antlaşmasıyla Podolya'yıaldı.

Girit'in fethini tamamladı. Maliyeyi düzeltti.

•       Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Köprülülerden memnun kalan IV. Mehmet aynıaileden Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'yısadrazamlığa getirdi. Ancak II. Viyana bozgunu Merzifonlunun idam edilme­sine neden oldu.

17. YÜZYILDA YAPILAN ISLAHATLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ

1.      Kişilere bağlıkaldığıiçin sürekli olmamıştır.

2.      Avrupa'daki bilimsel ve teknik gelişmeler örnek alınmamış, OsmanlıDevleti'nin Yükselme Dö­nemi örnek alınmıştır.

3.      Islahatlar yapılırken şiddet ve baskıya başvurul­duğu için toplum tarafından benimsenmemiştir.

4.      Askeri ve mali ağırlıklııslahatlar yapılmıştır.

5.      Islahatlara karşıen büyük engel Yeniçeriler ol­muştur.

NOT: Bütün bunlara rağmen yapılan ıslahatlar devletin ömrünübiraz daha uzatmışve devlete duraklama dönemi içinde yükselme yaşatmıştır.

 

                                         18. YÜZYIL ISLAHATLARI

•        18. yüzyılda yapılan ıslahat hareketleri 17. yüz­yılda yapılan ıslahatlardan farklıdır.

•        18. yüzyılda, devletin içine düştüğügerilemenin hızla devam etmesi üzerine 17. yüzyıldaki ıslahat anlayışıile gerilemenin önüne geçilemeyeceği anlaşıldı.

•       Önce Avrupa'nın askeri başarılarının nedenleri araştırıldı.

       Avrupa'nın bilgi ve teknolojik bakımdan üstünlüğükabul edildi.

       Yapılan ıslahatlarda Av­rupa örnek alındı. Bu nedenle 18. yüzyılda yapı­lan ıslahat hareketlerine Batılılaşma Hareketleri denilir.

•       OsmanlıDevleti, yavaşyavaşkendi klasik ku­rumlarınıterk ederek askerlik başta olmak üzere batıdan bazıaraç, gereç, usul ve uygulamaları aldı.

 

LÂLE DEVRİ(1718 - 1730)

•       Osmanlıtarihinde 1718 Paşarofça Antlaşmasıile başlayıp 1730 Patrona Halil isyanıile sona eren devrine Lâle Devri denilir.

•        Lale Devri'nde özellikle kültürel alanda birçok ye­nilik yapılmıştır.

       Yapılan yeniliklerde Avrupa ör­nek alınmıştır. Bu durum Osmanlıtoplumunun düşünsel ve kültürel yapısında değişmeye yol açmıştır.

•        Padişah III. Ahmet ve sadrazam Nevşehirli Da­mat İbrahim Paşa devrin önemli devlet adamları­dır.

Bu dönemde yapılan ıslahatlar şunlardır:

1.      Komşu ülkelerle barışsiyaseti izlenmiş, İstan­bul'da saraylar, köşkler ve lale bahçeleri yapıl­mıştır.

2.      Avrupa'ya ilk kez geçici elçilikler açılmıştır. OsmanlıDevleti bu gelişmeyle Avrupa siyasetini yakından takip etmeyi amaçlamıştı

3.      Fransa'ya elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Çe­lebi Mehmet Efendi, Fransa'da gördükleri ve önemini anladıklarımatbaayıOsmanlıDevleti'ne getirmek için İstanbul'da İbrahim Müteferrika ile işbirliği yaparak ilk devlet matbaasınıkurmuş­lardır (1727). Şeyhülislamdan alınan fetva ile bu matbaada dini kitapların dışındaki kitapların ba­sılmasıkabul edilmiştir. Dini kitaplar ise eskisi gi­bi elle yazılacaktı.

4.      İstanbul'da çıkan yangınlarısöndürmek için Ye­niçeriler arasından Tulumbacılar Bölüğüadıyla ilk kez İtfaiye Bölüğüoluşturuldu.

5.      İstanbul'da çini ve kumaşimalathaneleri açıldı.

6.      İlk kez çiçek aşısıuygulandı.

7.      Yalova'da kağıt fabrikasıaçıldı.

8.      Bilgi kurullarıoluşturularak Arapça'dan Türk­çe'ye kitaplar çevrildi, İstanbul'un çeşitli yerlerin­de kütüphaneler açıldı.

9.      Sivil mimari gelişti. Avrupa mimarisi Osmanlımi­marisini etkiledi (Barok mimarisi). Bu dönemde pek çok saray, kütüphane, köşk, çeşme ve ka­sırlar yapıldı.

Bunlar içinde en ünlüleri Sadabat Kasrıve III. Ahmet Çeşmesidir.

 

Patrona Halil İsyanıve Lâle Devri'nin Sonu

•        Lâle devri, ıslahatlarla birlikte özellikle saray çev­resi ve üst düzey idareciler için zevk ve eğlence devri olmuştur.

•       Lâle devri boyunca devam eden Osmanlı- İran savaşlarının getirdiği ekonomik bunalım karşı­sında saray çevrelerinin lüks ve eğlence içinde yaşamasıhalk arasında hoşnutsuzluk yaratmış­tır.

•       Patrona Halil adlıbir şahsın başlattığıisyan kısa zamanda büyüdü. Bu isyan sırasında Damat İb­rahim Paşa öldürüldü. III. Ahmet tahtan indirildi. Kağıthane ve Boğaziçi'ndeki yalılar ve köşkler yakıldı. Lâle bahçeleri tahrip edildi. Böylece Lâle Devri sona erdi (1730),

NOT: Lâle Devri, OsmanlıDevleti'nde batının üstünlüğü­nün kabul edildiği, batının örnek alınarak ıslahatla­rın yapıldığıilk dönemdir.

 

I. MAHMUT VE HUMBARACI AHMET PAŞA (1730-1754)

•        III. Ahmet'ten sonra tahta geçen I. Mahmut önce­likle İstanbul'un asayişini sağladı. Patrona Halil ve arkadaşlarıyakalanarak idam edildi.

•       Osmanlıordusunun Avrupa'nın çok gerisinde kaldığınıgören I. Mahmut aslen Fransız olan ve Islamıkabul eden HumbaracıAhmet Paşa'yıdu­rumu düzeltmek için görevlendirdi. Bu dönemde;

•        HumbaracıAhmet Paşa, ordunun topçu ve humbaracıocaklarınıAvrupai tarzda düzenledi. Avrupai tarzda subay yetiştirmek için Kara Mühendishanesi açıldı.

•        Maliyeyi düzeltmek için çalışmalar yapıldı.

 

III. MUSTAFA VE BARON DÖTOT   (1757-1774)

    1757'de başa geçen III. Mustafa yaptığııslahatlarda,  Macar asıllıBaron DöTot ile sadrazam Koca Ragıp Paşa'dan yararlanmıştır.

Bu dönemde yapılan ıslahatlar;

•        Baron DöTot, Topçu ocağını"Sürat Topçuları" adıaltında savaşa hazırlamış, Tophaneyi düzene koymuş, ağır toplar yerine hafif ve hızlıtoplar döktürmüştür.

•        Haliçte "Hendesehane" adıyla denizcilik ve top­çuluk öğretimi yapılan bir okul açıldı.

•        Deniz subayıyetiştirmek üzere Deniz Mühendishanesi açıldı(1773).

•        Maliye alanında çalışmalar yapıldı. İli. Mustafa dönemi 18. yüzyılda OsmanlıDevleti'nin maliye­sinin en iyi durumda olduğu bir dönem olmuştur.

 

I. ABDÜLHAMİD VE HALİL HAMİT PAŞA     (1774-1789)

Osmanlı- Rus savaşınedeniyle duraklayan askeri ye­niliklere I. Abdülhamid zamanında sadrazam Halil Hamit Paşa'nın gayretleri ile yeniden başlandı.Bu dönemde;

•       Mühendishaneye bağlıbir İstihkam Okulu açıldı.

•        Ulufe alım ve satımıyasaklandı.

•       Sürat TopçularıOcağıgeliştirildi.

•       Ege ve Karadeniz kıyılarına tersa­neler kuruldu.

 

III.SELİM VE NİZAM-I CEDİT (YENİDÜZEN) (1789-1807)

Islahatların genel ismi Nizam-ıCedid'tir. Avrupa tarzında Ni-zam-ıCedid ordusu kuruldu. Bunların masrafınıkarşılamak için İrad-ıCedid hazinesi kuruldu. Avrupa’dan öğretmen ve su­bay getirildi. Avrupa'ya ilk kez daimi elçi gönderildi

KabakçıMustafa İsyanıve Nizam-ıCedit'in Sonu

•        Nizam-ıCedit hareketleri başta Yeniçeriler olmak üzere bir kısım çıkar çevrelerini rahatsız etti.

•        Nizam-ıCedit ordusunun (1806 - 1812) Osmanlı - Rus savaşısırasında İstanbul'da olmadığınıfır­sat bilen bazıyeniçeriler KabakçıMustafa'nın önderliğinde ayaklandılar.

•        Nizam-ıCedit Ocağıdağıtıldı. III. Selim tahtan indirilerek yerine IV. Mustafa'yıpadişah ilan etti­ler (1807).

 

18. YÜZYILDA YAPİLAN ISLAHATLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ

1.      OsmanlıDevleti'nin bilim ve teknik alanında Av­rupa'nın gerisinde kaldığıkabul edilerek, Avrupa örnek alınmıştır. Bu dönemde yapılan ıslahatlar­da Avrupa'nın etkisi görülmektedir.

2.      Gerilemeyi durdurmak için köklüıslahatlar yapıl­mıştır.

3.      Islahatlar padişahlar ve devlet adamlarıtarafın­dan gerçekleştirilmiştir. Islahatlar daha çok kişile­re bağlıkalmıştır.

4.      Islahatlara karşıen büyük tepki yeniçerilerden gelmiştir.

5.      Islahatlara karşıisyanlar çıkmış, çıkan isyanlar sonucunda yapılan ıslahatlar yarım kalmıştır.

6.      Bu dönemde yapılan ıslahatlar 17. yüzyılda ya­pılan ıslahatlara göre daha köklüve kalıcıol­muştur.

7.      Islahatlar sonucu birçok teknik makine ve buluş İstanbul'a gelmiş

 

19. YÜZYILDA YAPİLAN ISLAHATLAR

 

II. MAHMUT:

·         İlk nüfus sayımıyapıldı.

·         Polis ve posta teşkilatıkuruldu.

·         Tımar ve zeamet kaldırılarak memurlara maaşbağlandı.

·         Yeniçeri Ocağıkaldırıldı.

·         Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu kuruldu.

·         Tıbbiye, Harbiye ve Bando Okulu açıldı.

·         İlköğretim mecburi hale getirildi.

·         Takvim-i Vekayi adıyla ilk resmi gazete çıkarıldı.

 

ABDÜLMECİD:

·         Tanzimat Fermanı(1839) ile; Osmanlıvatandaşlarının can, mal ve namus güvenliğinin sağlanması, mahkemelerin açık hale getirilme­si, kanun önünde eşitliğin sağlanması. Vergilerin herkesin gelirine göre düzenlenmesi ve herkese mal edinebilme hakkısağlandı.

·         Islahat Fermanı(1856) ile; Hıristiyan ve Musevileri küçük düşüre­cek sözlerin kullanılmaması, azınlıkların kilise ve okul açması, din j ve mezhep özgürlüğünün tanınması, herkesin kanun önünde eşit olması, herkesin serbest ticaret yapmasına imkan sağlandı.

·         İlk defa kağıt para basıldı.

·         Galatasaray Sultanisi, Mülkiye, Darüşşüfaka ve Sanat okullarıaçıldı.

·         Yeni yönetim birimleri oluşturuldu. Bunlar; il, liva, kaza, nahiye ve köylere ayrıldı.

 

II. ABDÜLHAMİT:

1876'da I.Meşutiyet Dönemi başladı. I. Meşrutiyetin ilanıile;

·         Padişahın yetkilerinde kısıtlamalar oldu.

·         Halk ilk kez seçeceği temsilciler vasıtasıyla yönetime katılma hakkıelde etti.

·         OsmanlıDevleti ve Türk tarihinin ilk anayasası(Kanun-i Esasi) yapıldı.

1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet döneminde ise padişahın yetkilerinde daha fazla kısıtlama yapılmıştır.

 

ZİRAAT BANKASI'NIN KURULUŞU

               19 yüzyılın ilk yarısında Osmanlıİmparatorluğu'nda, ticaret ve parasal konularda Avrupa'nın örnek alınmasıile modellerin, yabancıbankalar faaliyet göstermeye başlamıştı. O dönemlere ülkede henüz, ulusal  niteliğe sahip bir banka kurulmasıiçin yeterli sermaye yoktu. Bundan en çok zarar gören kesim ise çalışan nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan çiftçilerdi. Çünkütamamen kendi kaderine terkedil­

0
0
0
Yorum Yaz